„Grom z jasnego nieba” Laury Cumming to światowy bestseller i wielka gratka dla wszystkich, którzy kochają sztukę oraz literaturę. Miałam sobie dozować lekturę tej książki, by móc jak najdłużej cieszyć się nią, ale nie udało się – przeczytałam w niespełna trzy dni. I była to prawdziwa uczta duchowa! Wiem jednak, że na pewno będę do tej niezwykłej opowieści wracać, bo autorka bardzo mnie zaintrygowała i zaciekawiła, a także pokazała obrazy, których dotychczas nie znałam. Punktem centralnym (i punktem wyjścia) „Gromu z jasnego nieba” jest obraz „Szczygieł” Carela Fabritiusa, spopularyzowany w kulturze dzięki powieści Donny Tart. Laura Cumming przybliża nam sylwetkę jego autora – holenderskiego malarza, który jest powszechnie mało znany, i – podobnie jak wielu współczesnych mu artystów – tak naprawdę został odkryty dopiero po wielu latach. Fabritius zginął w wybuchy prochowni, który w 1654 roku zniszczył część Delft i pochłonął wiele ofiar. Ta tragedia od razu rodzi pytania o to, co mogłoby stać się, gdyby malarz dożył sędziwego wieku… Ile i jakich obrazów mogłoby powstać? To intryguje tym bardziej, że o autorze „Szczygła” zachowało się niewiele informacji, a odkrywanie ich przypominało drobiazgowo prowadzone śledztwo. Zachowało się zaledwie 12 prac, chociaż wiadomo z różnych źródeł, iż było ich znacznie więcej. Laura Cumming opisuje nie tylko prace Fabritiusa, ale i innych malarzy złotego wieku w malarstwie holenderskim (np. Pietera de Hoocha, Meinderta Hobbemy, Adriena Coorte’a, Jana van Goyena, Rembrandta, Vermeera). Nieco miejsca poświęca także malarkom – Marii van Oosterwijck i Rachel Ruysch, podkreślając, że kobiety-artystki nie należały wówczas do rzadkości. Niezwykłe jest to, że autorka książki, opisując dzieła sztuki, sama niemal maluje słowem – jej opisy, refleksje, konteksty i dygresje są tak plastyczne, że oddziałują na wszystkie zmysły odbiorcy. W ciekawy sposób pani Cumming dzieli się własnymi odczuciami estetycznymi, nieraz odwołując się nawet do wspomnień z dzieciństwa, a jednocześnie „uczy, jak czytać malarstwo”. To nieprzypadkowe określenie. Można się zżymać, czy obcowania ze sztuką trzeba się uczyć, czy należy odbierać ją sercem i duszą… Moim zdaniem można łączyć jedno z drugim, jednak konkretne wiedza na pewno bardzo ułatwia interpretację. Podobnie przecież rzecz ma się z literaturą, zwłaszcza poezją czy klasyką. Bardzo ciekawe są rozdziały poświęcone rodzinie autorki, zwłaszcza ojcu, który także był malarzem. Miało to wielki wpływ na kształtowanie się zainteresowań i wrażliwości córki. Dużą zaletą tej pięknie wydanej książki są liczne barwne reprodukcje. Czytając o opisywanych obrazach, możemy cały czas mieć je przed oczyma, chociaż autorka wiele razu podkreśla, że nic nie zastąpi bezpośredniego obcowania ze sztuką na żywo. W tym kontekście bardzo pozytywnie pisarka wypowiada się o brytyjskich muzeach narodowych, do których wstęp jest darmowy. „Grom z jasnego nieba” to opowieść barwna jak opisywane obrazy, pełna wrażliwości, wnikliwości, ciekawostek i anegdot, a także różnych teorii (na przykład na temat zaginionych dzieł sztuki). To także jedyna w swoim rodzaju podróż po siedemnastowiecznej Holandii, w której sztuka była niezwykle powszechna, a jej twórcy poważani, ale też często niedoceniani. Niejeden z nich zmarł w biedzie, chociaż trzeba przyznać, że nieraz było to efektem rozrzutnego trybu życia, nietrafionych inwestycji albo innego zrządzenia losu. Laura Cumming z pasją opowiada i o sztuce, i o codziennym życiu Holendrów przed wiekami. Całość napisana jest z wielką znajomością tematu, błyskotliwie, erudycyjnie, ale lekko, przystępnie, interesująco – to wszystko sprawia, że czyta się tę książkę z zapartym tchem. Jeśli miałabym porównać „Grom z jasnego nieba” do jakiejś książki, to byłyby to „Oczy Mony” Thomasa Schlessera. W tym przypadku to powieść, jednak sposób opisywania obrazów i opowiadania o sztuce i jej odbiorze jest zbliżone. POLECAM SZCZERZE!

Nie od grzmotu należy zacząć tę opowieść, lecz od ciszy, która go poprzedza. Od tej efemerycznej chwili zawieszenia, gdy świat wciąż trwa w swoim zwyczajnym porządku, a jednak już pęka w posadach. To nie jest książka historyczno-artystyczna, choć prowadzi nas przez XVII-wieczną Holandię z czułością i erudycją. Cummings pląta trzy wątki: życie malarza Fabritiusa, własną historię rodzinną oraz medytację nad samym aktem patrzenia. Każdy z tych wątków drga jak osobna struna, lecz razem tworzą tonację, w której sztuka i życie są nierozdzielne. Tytułowy „grom” był wydarzeniem realnym. W 1654 roku eksplozja arsenału prochowego w Delft zmiotła jedną czwartą miasta. Huk było słychać z odległości kilkudziesięciu mil. Fabritius zginął w swojej pracowni, będąc w wieku balzakowskim. Cumming przywołuje tę katastrofę, aby pokazać, jak nagle może zostać przerwana linia twórczości, jak wiele obrazów mogło nigdy nie powstać... I jak niewiele z nich przetrwało. A jednak z tej szczątkowości wyrasta niezwykła intensywność. Każda z ocalałych prac Fabritiusa zdaje się pulsować obecnością. Cumming sprzeciwia się redukowaniu go do „ogniwa między Rembrandtem a Vermeerem”. Dla niej jest osobny, radykalny, zaskakujący. W tej książce patrzenie staje się doświadczeniem niemal mistycznym. Opowieść o Fabritiusie jest zarazem traktatem o Jamesie Cummingsie, ojcu, artyście, który nauczył ją widzieć. O dziecięcych podróżach do Holandii. O wspólnym milczeniu przed płótnem. O przekazywanej z pokolenia na pokolenie czułości wobec światła, faktury, koloru. To dlatego książka jest tak osobista, a jednocześnie inkluzywna. Cumming peroruje, że oko, umysł i serce nie są odrębnymi organami odbioru. W arcydziełach holenderskiego złotego wieku odnajduje sakrament codzienności. To hymn na cześć chleba, mleka, światła wpadającego przez okno. Szczególne miejsce zajmuje tu oczywiście Szczygieł — maleńki ptak przykuty łańcuszkiem do obręczy, znany współczesnym czytelnikom także dzięki powieści Donny Tartt. W interpretacji Cumming niewymowne piękno tego obrazu jest nierozłączne z niemal nie do zniesienia wzruszeniem: ptak żyje, a jednocześnie jest uwięziony; jest wieczny, bo namalowany, a zarazem śmiertelny, bo przedstawia kruchą istotę. Brat mniejszy staje się symbolem tego, że sztuka potrafi ocaleć z ruin. Niektórzy czytelnicy mogą odczuć niedosyt: faktów o Fabritiusie jest niewiele, biograficzne luki pozostają puste. Cumming wypełnia je refleksją, analogią, wspomnieniem o wyjątkowej relacji z tatą. Momentami struktura książki przypomina zbiór esejów. Rozdziały można czytać niemal osobno. Ale może właśnie to jest jej siłą: forma odzwierciedla fragmentaryczność wiedzy, nieciągłość pamięci, sposób, w jaki myśl krąży wokół obrazu, wraca, oddala się, znów zbliża.Najmocniejsze wrażenie pozostaje jednak inne. „Grom z jasnego nieba” uczy, że życie i sztuka nie biegną równoległymi torami. Że oglądając XVII-wieczne płótno, patrzymy również na siebie. Na własne straty, zachwyty, dziecięce olśnienia. Że grom z jasnego nieba może być momentem objawienia: nagłym uświadomieniem sobie, jak efemeryczne jest wszystko, co kochamy. To także książka o tym, że ziemska podróż artysty może zostać nagle przerwana, dorobek może przepaść w ruinach, a pamięć jest selektywna. A zarazem o tym, że sztuka potrafi przetrwać wybuch — dosłownie i metaforycznie. Ocalały obraz staje się miejscem spotkania przeszłości z teraźniejszością. Istotnym wątkiem dla tej narracji jest polemika z dawną krytyką sztuki holenderskiej, zwłaszcza z opinią J. Reynoldsa, który uważał, że malarstwo niderlandzkie przemawia jedynie do oka. Cumming przekonuje, że wszystko ma znaczenie dla subiektywnego odbioru, również przeżycia. Najpełniej książkę można chyba opisać jako doświadczenie galerii przeniesione na papier. Czytelnik nie otrzymuje wykładu, lecz zaproszenie do wspólnego dogłębnego patrzenia na otaczającą rzeczywistość i piękno zamknięte w sztuce. I gdy zamyka ostatnią stronę, zostaje z niepokojącą, a zarazem pocieszającą myślą: każdy moment naszego jestestwa jest jak obraz — może trwać długo w ciszy, lecz zawsze istnieje możliwość nagłego grzmotu i końca pewnego etapu.

Nie od grzmotu należy zacząć tę opowieść, lecz od ciszy, która go poprzedza. Od tej efemerycznej chwili zawieszenia, gdy świat wciąż trwa w swoim zwyczajnym porządku, a jednak już pęka w posadach. To nie jest książka historyczno-artystyczna, choć prowadzi nas przez XVII-wieczną Holandię z czułością i erudycją. Cummings pląta trzy wątki: życie malarza Fabritiusa, własną historię rodzinną oraz medytację nad samym aktem patrzenia. Każdy z tych wątków drga jak osobna struna, lecz razem tworzą tonację, w której sztuka i życie są nierozdzielne. Tytułowy „grom” był wydarzeniem realnym. W 1654 roku eksplozja arsenału prochowego w Delft zmiotła jedną czwartą miasta. Huk było słychać z odległości kilkudziesięciu mil. Fabritius zginął w swojej pracowni, będąc w wieku balzakowskim. Cumming przywołuje tę katastrofę, aby pokazać, jak nagle może zostać przerwana linia twórczości, jak wiele obrazów mogło nigdy nie powstać... I jak niewiele z nich przetrwało. A jednak z tej szczątkowości wyrasta niezwykła intensywność. Każda z ocalałych prac Fabritiusa zdaje się pulsować obecnością. Cumming sprzeciwia się redukowaniu go do „ogniwa między Rembrandtem a Vermeerem”. Dla niej jest osobny, radykalny, zaskakujący. W tej książce patrzenie staje się doświadczeniem niemal mistycznym. Opowieść o Fabritiusie jest zarazem traktatem o Jamesie Cummingsie, ojcu, artyście, który nauczył ją widzieć. O dziecięcych podróżach do Holandii. O wspólnym milczeniu przed płótnem. O przekazywanej z pokolenia na pokolenie czułości wobec światła, faktury, koloru. To dlatego książka jest tak osobista, a jednocześnie inkluzywna. Cumming peroruje, że oko, umysł i serce nie są odrębnymi organami odbioru. W arcydziełach holenderskiego złotego wieku odnajduje sakrament codzienności. To hymn na cześć chleba, mleka, światła wpadającego przez okno. Szczególne miejsce zajmuje tu oczywiście Szczygieł — maleńki ptak przykuty łańcuszkiem do obręczy, znany współczesnym czytelnikom także dzięki powieści Donny Tartt. W interpretacji Cumming niewymowne piękno tego obrazu jest nierozłączne z niemal nie do zniesienia wzruszeniem: ptak żyje, a jednocześnie jest uwięziony; jest wieczny, bo namalowany, a zarazem śmiertelny, bo przedstawia kruchą istotę. Brat mniejszy staje się symbolem tego, że sztuka potrafi ocaleć z ruin. Niektórzy czytelnicy mogą odczuć niedosyt: faktów o Fabritiusie jest niewiele, biograficzne luki pozostają puste. Cumming wypełnia je refleksją, analogią, wspomnieniem o wyjątkowej relacji z tatą. Momentami struktura książki przypomina zbiór esejów. Rozdziały można czytać niemal osobno. Ale może właśnie to jest jej siłą: forma odzwierciedla fragmentaryczność wiedzy, nieciągłość pamięci, sposób, w jaki myśl krąży wokół obrazu, wraca, oddala się, znów zbliża.Najmocniejsze wrażenie pozostaje jednak inne. „Grom z jasnego nieba” uczy, że życie i sztuka nie biegną równoległymi torami. Że oglądając XVII-wieczne płótno, patrzymy również na siebie. Na własne straty, zachwyty, dziecięce olśnienia. Że grom z jasnego nieba może być momentem objawienia: nagłym uświadomieniem sobie, jak efemeryczne jest wszystko, co kochamy. To także książka o tym, że ziemska podróż artysty może zostać nagle przerwana, dorobek może przepaść w ruinach, a pamięć jest selektywna. A zarazem o tym, że sztuka potrafi przetrwać wybuch — dosłownie i metaforycznie. Ocalały obraz staje się miejscem spotkania przeszłości z teraźniejszością. Istotnym wątkiem dla tej narracji jest polemika z dawną krytyką sztuki holenderskiej, zwłaszcza z opinią J. Reynoldsa, który uważał, że malarstwo niderlandzkie przemawia jedynie do oka. Cumming przekonuje, że wszystko ma znaczenie dla subiektywnego odbioru, również przeżycia. Najpełniej książkę można chyba opisać jako doświadczenie galerii przeniesione na papier. Czytelnik nie otrzymuje wykładu, lecz zaproszenie do wspólnego dogłębnego patrzenia na otaczającą rzeczywistość i piękno zamknięte w sztuce. I gdy zamyka ostatnią stronę, zostaje z niepokojącą, a zarazem pocieszającą myślą: każdy moment naszego jestestwa jest jak obraz — może trwać długo w ciszy, lecz zawsze istnieje możliwość nagłego grzmotu i końca pewnego etapu.